Over dit hoofdstuk/artikel

Rob Molin

over Huug Kaleis


+
Rob Molin (1947) kwam tijdens zijn onderzoek voor de biografie van Adriaan Morriën, Lieve rebel (2005), in aanraking met de brieven, dagboeken, kritieken en essays van Huug Kaleis.
1
Hans Renders, ‘Huug Kaleis (17 april 1928-6 november 1989)’, in: Het Oog in ’t Zeil 7 (1989-1990) 2-3 (december-februari), p. 19.
2
Bittere syllogismen verscheen in 1993 bij De Arbeiderspers, vier jaar na de dood van Kaleis.
3
Huug Kaleis, Mulisch’ verhouding tot de vernietiging (Polak & Van Oorschot. Amsterdam z.j. [juli 1969]), p. 4 en 5. Dit pamflet in de reeks ‘De Vrije Bladen’ is ook gepubliceerd in Tirade 13 (1969) 148 (juni), p. 318-334, onder de titel ‘Mulisch’ verhouding tot de vernietiging gevolgd door een portret van Harry als revolutionair’. Even later beleefde het essay als het ware een derde druk in Schrijvers binnenste buiten (G.A. van Oorschot, Amsterdam 1969), p. 183-203.
4
Huug Kaleis, Wat is Kabouteritis? Pathografie van een scholengemeenschap (Amstelveen 1973. Gestencild. 2 delen).
5
Henk Meulman, ‘Cremer is corrupt’, in: Haagse Post, 11 november 1967.
6
Zie in Schrijvers binnenste buiten ‘Een walglijke Wolkers?’ (p. 40-46), ‘Van Oudshoorn, de zelfmoord en het vrouwelijk geslacht’ (p. 121-145), ‘Gerard Kornelis van het Reve: tussen nederigheid en hoogmoed’ (p. 146-154) en ‘Van het Reve en de Meedogenloze Jongen’ (p. 155-170).
7
Huug Kaleis, Schrijvers binnenste buiten, p. 12.
8
De dagboeken van Huug Kaleis, twee ‘tot de nok’ gevulde dozen, bevinden zich in het Letterkundig Museum in de (niet nader gecatalogiseerde) collectie Huug Kaleis. De signatuur van de collectie Kaleis is K 00128, en bestaat uit zeven dozen.
9
‘Gerard Kornelis van het Reve: tussen nederigheid en hoogmoed’, in: De Gids 127 (1964) 9 (november), p. 281-287. Ook in: Schrijvers binnenste buiten, p. 146-154, en in Sjaak Hubregtse (red.), Tussen chaos en orde. Essays over het werk van Gerard Reve (Amsterdam 1981), p. 159-167.
10
Zie Kaleis’ aanval op het Nijmeegse proefschrift van G.F.H. Raat De vervalste wereld van Willem Frederik Hermans (1985) en zijdelings op promotor Kees Fens: ‘Paranoia en Horror Psychologiae’, in: De God Denkbaar verklaard (De Arbeiderspers. Amsterdam 1987), p. 20-42.
11
Henk Meulman, ‘Cremer is corrupt’, in: Haagse Post, 11 november 1967.
12
Kaleis schreef een vinnig stuk naar aanleiding van ‘Het ootje van ootje’ door A. de Roover in De Tafelronde 1 (1953) 1 (januari), p. 64. De Roover probeert daarin aan de tonen dat ‘Oote’ van Jan Hanlo bol staat van epigonisme. Kaleis gaf aan zijn reactie de veelbetekenende titel ‘Zelf in ’t “ootje”. Open brief aan de heer De Roover’, in: De Tafelronde 1 (1953) 4 (april), p. 253-254.
13
Huug Kaleis, ‘Adriaan van der Veen: een gewetensvol schrijver is revolutionair’, in: Dagblad voor de Zaanstreek ‘De Typhoon’, 10 januari 1953.
14
Magda Dam (1919-1974) kreeg bekendheid door haar foto’s van schrijvers, die weleens op flapteksten van boeken zijn afgedrukt.
15
Dagboek van Huug Kaleis, 18 september 1948.
16
Huug Kaleis, ‘Buddingh’ en het geweld’, in: Maatstaf 12 (1964) 5 (augustus), p. 340-342, ‘Gerard Kornelis van het Reve: tussen nederigheid en hoogmoed’, in: De Gids 127 (1964) 9 (november), p. 281-287, en ‘Jean-Paul wil geen boordje dragen, of: la difficulté d’être Sartre’, in: De Gids 127 (1964) 10 (december), p. 379-380.
17
Huug Kaleis, ‘J.M.G. Le Clézio: Het proces-verbaal hallucinaire lyriek’, in: Schrijfkrant, 29 januari 1965.
18
Huug Kaleis, ‘Criticus Kees Fens lezer met oogkleppen’, in: Het Parool, 10 december 1966.
19
Huug Kaleis, Schrijvers binnenste buiten, p. 98. Het essay ‘In de schaduwen van Ter Braak’s tweede gezicht’ werd eerder gepubliceerd in Tirade 12 (1968) 139 (november 1968).
20
Zie noot 3.
21
J.H. Donner, Mulisch, naar ik veronderstel (1971), p. 55-59, E. Kummer, ‘In de schaduwen van Kaleis’ proza’, in: Maatstaf 17 (1969-1970) 8 (december 1969), p. 531-534 (grotendeels een aanval op het Ter Braak-essay), en Aad Nuis, ‘Ontmaskerd’, in: Nieuwe Rotterdamsche Courant, 31 juli 1969.
22
Brief van Renate Rubinstein aan Huug Kaleis, 25 januari 1969.
23
Kees Fens, ‘Kaleis’, in: de Volkskrant, 16 augustus 1969.
24
Jan Fontijn, ‘Huug Kaleis keert niet de schrijvers maar zichzelf binnenstebuiten’ versus Adriaan Morriën, ‘Nog eens Kaleis, maar anders bekeken’, in: Het Parool, 28 februari 1970.
25
Carel Peeters, ‘Ikaros op het strand. Huug Kaleis keert schrijvers binnenste buiten’, in: Elsevier, 15 november 1969. In zijn recensie van Loodlijnen was Peeters in Het Parool van 18 november 1967, bijna een jaar na de vernietigende kritiek van Kaleis naar aanleiding van De gevestigde chaos, een minstens zo fel tegenstander van Fens. Diens methode noemt Peeters een ‘simplificerende’ die ‘zouteloze, oninteressante stukjes’ oplevert.
26
Brief van Huug Kaleis aan Geert van Oorschot, 8 augustus 1969 en brief van Geert van Oorschot aan Huug Kaleis, 11 augustus 1969.
27
Huug Kaleis, ‘Bezwarend materiaal tegen het leven. De “esseejs” van W.F. Hermans’, in: Het Parool, 20 februari 1965. De lectuur van Het sadistische universum voor deze recensie, Kaleis’ eerste publicatie over Hermans, is waarschijnlijk de aanleiding voor een verdere verdieping geweest.
28
Brief van Huug Kaleis aan Geert van Oorschot, 22 juli 1970.
29
Morriën sprak in navolging van H.A. Gomperts van ‘fascistisch’ in De gruwelkamer van W.F. Hermans of Ik moet altijd gelijk hebben (Adriaan Morriën, Brood op de plank 1 (1999), p. 463). J.J.M. van Dijk, ‘De motieven van Hermans’, in: Hollands Maandblad 12 (1970-1971) 278 (januari), p. 29 (naar aanleiding van Het sadistische universum 2. Van Wittgenstein tot Weinreb).
30
Brief van W.F. Hermans aan Huug Kaleis, 10 november 1970.
31
‘Brieven aan Tamar’, in: Vrij Nederland, 14 november 1970.
32
Huug Kaleis, De God Denkbaar verklaard, p. 78-80.
33
Enkele uitspraken van Kaleis in Haagse Post, 7 januari 1970.
34
J.J.M. van Dijk, ‘W.F. Hermans, de geheimzinnige dorpsgek’, in: Hollands Maandblad 12 (1970-1971) 279 (februari), p. 30.
35
Huug Kaleis, ‘Een leerling van de dorpsgek’, in: Hollands Maandblad 12 (1970-1971) 280 (maart), p. 14-20.
36
Brief van Huug Kaleis aan Geert van Oorschot, 29 augustus 1974.
37
Brief van Huug Kaleis aan Geert van Oorschot, 22 juli 1975.
38
In 1980 verhuisde Kaleis van de Johannes Verhulststraat naar de Tweede Constantijn Huygensstraat in Oud-West waar hij tot zijn dood zou blijven wonen.
39
Huug Kaleis, ‘Oedipus-complex en maatschappij’, in: Elseviers Literair Supplement, 11 april 1970.
40
Huug Kaleis, ‘Sartre: om van te houden én irritant’, in: Het Parool, 25 juli 1980.
41
Brief van Huug Kaleis aan Philo Bregstein, 20 januari 1981.
42
Huug Kaleis ‘WFH: “…altijd hetzelfde boek”’, in: Het Parool, 12 juni 1981. De uitgebreide versie verscheen in Tirade 25 (1981) 271 (december), p. 669-684 onder de titel ‘Vijf en dertig jaar W.F. Hermans of: Forum overtroffen’ en werd opgenomen in De God Denkbaar verklaard, p. 74-91.
43
Huug Kaleis, De God Denkbaar verklaard, p. 91.
44
Carel Peeters, ‘Kumkummertijd bij Maatstaf?’, in: Maatstaf 17 (1969-1970) 10 (februari 1970), p. 669-675.
45
De God Denkbaar verklaard, p. 120.
46
Frans A. Janssen en Freddy de Vree, ‘Vraaggesprek met W.F. Hermans’, in: Bzzlletin 13 (1985) 126, p. 9.
47
Carel Peeters, ‘Getrouwd of niet getrouwd met W.F. Hermans’, in: Tirade 25 (1981) 271 (december), p. 685.
48
Jaap Goedegebuure, ‘Iets over de moraal van het cynisme’, in: Tirade 25 (1981) 271 (december), p. 692.
49
Huug Kaleis, ‘Vade retro Satanas!’, in: New Foundland 2 (1982-1983) 3 (maart 1983), p. 58-63.
50
‘Geyerstein’s wraak op Hermans’ critici’ is een uitgebreide versie van ‘Gastschrijver Huug Kaleis: De Krakeling’, in: Kamikaze of De laatste bestorming van de Zangberg: tegenromantisch strijdschrift tegen alles en iedereen 2 (1982-1983) 6-7 (maart-april), p. 199-204. In ‘Anbeeks naadloos onbehagen’ (Het Oog in ’t Zeil 4 (1986-1987) 1-2 (oktober-december 1986) p. 36-41, opgenomen in De God Denkbaar verklaard, p. 135-148, reageert Kaleis op een artikel van Ton Anbeek in NRC Handelsblad van 13 december 1985.
51
Huug Kaleis, ‘Over helden en heiligen. Een heilige van de horlogerie psychokritisch beschouwd’ verscheen in: Wilbert Smulders (red.), Verboden toegang. Essays over het werk van Willem Frederik Hermans (Amsterdam 1989), p. 170-179. Het essay is niet opgenomen in De God Denkbaar verklaard, wel in Gedreven door verwantschap, een onlangs verschenen heruitgave van Kaleis’ Hermans-essays. Zie noot 57.
52
Bijvoorbeeld een ingezonden brief (in Het Oog in ’t Zeil, februari 1987) van Hans Boland, Rode moraal en zwarte laster, een reactie op Kaleis’ ‘kijfschrift tegen Anbeek’.
53
Brief van W.F. Hermans aan Huug Kaleis, 19 september 1987.
54
Ivan Sitniakowsky, ‘W.F. Hermans geëerd met briljante studie’, in: De Telegraaf, 26 september 1987. Ook de provinciale pers liet positieve geluiden horen: ‘De vele bewonderaars van het werk van Hermans mogen tevreden zijn met dit boek.’ (Utrechts Nieuwsblad, 30 oktober 1987), en ‘De beschuldigingen en schimpscheuten zijn niet van de lucht – boeiende lectuur dus.’ (Provinciale Zeeuwse Courant, 3 oktober 1987). Enkele vooraanstaande Vlaamse literaire tijdschriften daarentegen publiceerden minder lovende recensies. Zo reageerde Martien J.G. de Jong nogal lauw met ‘De schrijver als klokkenmaker’, in: Dietsche Warande & Belfort 133 (1988) 7 (september), p. 530-536. Overigens heeft De Jong in zijn handboek Over kritiek en critici (Tielt-Amsterdam 1977, p. 206-209) aan Kaleis de importantie gegeven die hem als criticus en essayist in de Nederlandse literatuur toekomt.
55
Prentbriefkaart van W.F. Hermans aan Huug Kaleis, 18 december 1987.
56
Kort tevoren, 31 juli 1989, had Kaleis van Hermans nog een exemplaar met opdracht van Mandarijnen op zwavelzuur gekregen.
57
In een vrij recent verschenen essay ‘De houdbaarheid van een polemist’ (Zacht Lawijd 6 (2007) 3 (april-mei-juni), p. 28-49) deed Mathijs Sanders recht aan Kaleis als forumiaan door hem in één adem te noemen met Hans Gomperts, voor wie eveneens ‘Du Perrons essayistiek een strategisch referentiepunt’ vormde. En elders in zijn stuk merkt hij op dat Kaleis in zijn essay ‘Du Perron, Gomperts en de structurenwichelaars’ de aantijging van J.J. Oversteegen weerlegt dat Gomperts ‘een criticus van de oude school was’. Volgens Kaleis was Gomperts juist een ‘representant van een “nieuwe kritiek”, een oude weliswaar maar dan een die een nieuw leven was ingeblazen en allerminst vervuld van de dorheid die de kritiek van Fens, Oversteegen en Jessurun d’Oliveira, de mannen van Merlijn, aankleeft.’ Een poging tot een rehabilitatie van Kaleis is Gedreven door verwantschap. Essays over Willem Frederik Hermans, ingeleid en geannoteerd door Rob Molin (Uitgeverij Aspekt, Soesterberg 2008).