Over dit hoofdstuk/artikel

Rob Molin

over Bertus Aafjes


+
Rob Molin (1947) publiceerde eerder in De Parelduiker over Adriaan Morriën en Huug Kaleis. Hij werkt aan een biografie van Bertus Aafjes.
1
Al aan het begin van zijn voetreis had Aafjes de erfenis van zijn vader, honderd gulden, uitgegeven. Zijn enige inkomen als student bestond uit een kleine beurs en wat hij aan honoraria voor bijdragen aan tijdschriften verdiende. Hoornik was de eerste die de financiële nood probeerde te lenigen nadat hem eind 1940 duidelijk was geworden dat Aafjes financieel totaal aan de grond zat. (Zie noot 12.) In de oorlog had hij een vast inkomen van slechts f 60 per maand bij J.M. Meulenhoff waarmee deze de goedverkopende dichter aan zich wilde binden, na Aafjes’ conflict met uitgever A.A.M. Stols.
2
Brief van Bertus Aafjes aan Bert Bakker, 4 november 1954.
3
Paul Haimon, ‘De mensen hebben iets aan de grote morele principes’, in: Limburgs Dagblad, 9 mei 1964.
4
Van de vooroorlogse dichters hebben Aafjes en Achterberg, zo constateert Lisette Lewin in Het clandestiene boek (Amsterdam 1983) p. 216: ‘het meeste clandestien laten drukken. Aafjes bracht zestien manuscripten naar zeven verschillende uitgevers’.
5
Meteen na de oorlog verscheen, ook bij Balkema, In het Atrium der Vestalinnen en andere fragmenten. In het colofon wordt zijdelings verwezen naar de schuldpositie van Aafjes: de fragmenten zijn ‘op verzoek van M. Vasalis, Mr. M. Nijhoff en Dr. W. Gs. Hellinga ten bate van de dichter uitgegeven’. Behalve het titelgedicht en ‘De tuin der pauwen’ bevat deze bundel de prelude van de latere Voetreis naar Rome, ‘Afscheid van Amsterdam’, en verder ‘Vaarwel land’ en ‘Het Hotel’. Een fragment werd ook gepubliceerd op 20 oktober 1945 in Vrij Nederland.
6
Het essay over het werk van Gerrit Achterberg werd onder de titel Gerrit Achterberg, de dichter van de sarcophaag. Aantekeningen bij zijn poëzie in 1943 door de Mansarde Pers uitgegeven. De tekst is een samenvoeging van stukken in Boekenschouw, Den Gulden Winckel en Criterium, en werd herdrukt in De dichter van de sarcophaag en andere opstellen (Baarn 1989). Deze bundel bevat dertien essays en recensies, de kleine helft van Aafjes’ productie als literair criticus.
7
Najaar 2010 verschijnt van Rob Molin in het elfde jaarboek van de Stichting Reünisten Hageveld het artikel: ‘Bertus Aafjes in de Rhetorica van Hageveld’.
8
Bertus Aafjes, ‘Een kleine kosmische wereld’, in: Den Gulden Winckel 39 (1940) 9 (september), p. 16. Het essay is opgenomen in De dichter van de sarcophaag en andere opstellen.
9
Pierre H. Dubois, Memoranda Hermetisch en besterd: Literair leven in jaren van onrust (Den Haag 1987), p. 93.
10
Veel uitvoeriger dan in zijn memoires uitte Aafjes kritiek op de katholieke kerk in ongepubliceerde aantekeningen. Maar de zijdelingse aantijgingen in De sneeuw van weleer (Amsterdam 1987) zijn niet minder bijtend.
11
Hoornik werd gedeporteerd nadat bij doorzoeking van zijn huis tijdens de nacht van het feest op 18 augustus 1943 de verzetsstrijder Hans Katan zich daar schuil bleek te houden.
12
Sjoerd van Faassen, ‘“Ik deel U mede, niets meer bij U te willen uitgeven”. De verstoorde relatie tussen uitgever Stols en zijn auteur Bertus Aafjes’, in: De Parelduiker 11 (2006) 3, p. 49-50.
13
Brief van Aafjes aan Bert Bakker, ongedateerd.
14
Op 7 juni 1945 schrijft Aafjes aan Anthonie Donker: ‘Ik verdraaide mijn hand om onherkenbaar te zijn zo ongeveer als een mevrouw die naar haar minnaar schrijft, haar hand verdraait tot die van de keukenmeid om niet door haar man ontdekt te worden.’
15
Gesprekken met Iris Aartsen-Aafjes, november en december 2009.
16
Bertus Aafjes, Limburg, dierbaar oord (Amsterdam 1976), p. 10.
17
Bertus Aafjes, De sneeuw van weleer, p. 43 en 44.
18
Mededeling van Aafjes in een interview voor de Vlaamse radio, 23 oktober 1969. Hij heeft over de gevangenisperiode in Rome ook geschreven in Elseviers Weekblad en in Capriccio Italiano. Een reisboek over Italië (Amsterdam 1957).
19
Brief van Aafjes aan Victor van Vriesland, ongedateerd.
20
E. du Perron, ‘Criterium. Eerste jaargang nrs 1 en 2’, in: Bataviasch Nieuwsblad, 11 mei 1940.
21
Menno ter Braak, ‘Van Aafjes tot Achterberg’, in: Het Vaderland, 23 april 1940.
22
Ed. Hoornik, ‘Forum voorbij’, in: Groot Nederland 37 (1939) 12 (december), p. 610-619.
23
Bertus Aafjes, Limburg, dierbaar oord, p. 10.
24
‘Hans van de Waarsenburg in gesprek met Bertus Aafjes’, in: Bzzlletin 13 (1985) 122 (januari), p. 8.
25
Brief van Aafjes aan Cees Bantzinger en zijn vrouw Coby, 1 januari 1945.
26
Brief van Aafjes aan S. Vestdijk, 8 juli 1944.
27
Brief van Aafjes aan Bert Bakker, 18 augustus 1943.
28
Op 10 juli 1943 landden de geallieerden bij Gela op Sicilië; september 1943 werd het eiland bevrijd van Duitse en Italiaanse troepen.
29
Het colofon vermeldt onder mee dat de elf sonnetten een hommage zijn aan ‘Friesland en zijn bewoners, in het bijzonder aan hen die het mij door hun gastvrijheid mogelijk maakten in tijden als deze de Muze niet ontrouw te worden’.
30
Gilles Dorleijn e.a. (samenst.), Schepelingen van De Blauwe Schuit (Den Haag 2003), p. 60.
31
Brief van Aafjes aan August Henkels, 24 augustus 1944.
32
J.H.C. Creyghton s.j., ‘Vastberaden verzet tegen de propagandisten van zonde en heidendom. Ook al dichten zij nog zo fraai als Bertus Aafjes’, in: De Linie, 23 augustus 1946.
33
Brief van Tine aan Thyo Stakenburg, 26 augustus 1944.
34
Brief van Aafjes aan Cees Bantzinger en zijn vrouw Coby, 1 januari 1945.
35
Idem, 7 februari 1945.
36
Idem, 1 januari 1945.
37
Brief van Aafjes aan Bert Bakker, 9 juli 1944.
38
Gesprekken met Iris Aartsen-Aafjes.
39
Begin 1945 verscheen een gestencild bundeltje met verzetsgedichten, Lafaard of geus? Het is herdrukt in een ‘Aanhangsel’ van Verzamelde gedichten 1938-1988 (Amsterdam 1990), p. 419-425.
40
Tines moeder, Rika, had in Amsterdam na haar scheiding de uit Friesland afkomsrige politiebeambte Henk Bakker leren kennen. Toen hij uit de dienst ging was hij met haar naar zijn geboortegrond teruggekeerd.
41
Gesprekken met Iris Aartsen-Aafjes.
42
Brief van Aafjes aan A. Roland Holst, 23 januari 1945.
43
Gesprekken met Iris Aartsen-Aafjes.
44
Waarschijnlijk ongewild relariveert Aafjes zijn zelfvertrouwen als criricus wanneer hij op 23 januari 1945 aan A. Roland Holst schrijft: ‘Ook ingesloten heb ik “De kleine katechismus der poëzie”. Ik durf iemand nooit de waarheid in het aangezicht te zeggen, als hij slechte verzen schrijft. Het klinkt immers zo beledigend. […] Vandaar nu deze onpersoonlijke afrekening.’
45
Zie ook het programmatische ‘De rozen van Pieria’, in: Criterium 3 (1942) 3 (maart) p. 114-118, de inleiding op de nooit verschenen essaybundel De rozen van Pieria. Opgenomen in De dichter van de sarcophaag en andere opstellen, p. 80-85. Zie ook: Sjoerd van Faassen, ‘Bertus Aafjes als criticus’, in: Zacht Lawijd 9 (2010) 2 (mei-juni), p. 56-81.
46
Brief van Aafjes aan Bert Bakker, ongedateerd.
47
Idem.
48
Brief van Aafjes aan P. Maassen, 13 juni 1961.
49
Brief van Aafjes aan Johannes Tielrooy, 7 juni 1945.
50
‘Hans van de Waarsenburg in gesprek met Bertus Aafjes’, p. 9.
51
Brief van Aafjes aan Anthonie Donker, 7 juni 1945.
52
Bertus Aafjes en Michel van der Plas, ‘Afscheid van de subjectieve lyriek?’, in: Elseviers Weekblad, 10 februari 1962, een aflevering van de rubriek ‘De vleugels van Pegasus’ die van 25 november 1961 tot 7 april 1962 vrijwel wekelijks verscheen.
53
De stukken over de Vijftigers zijn gebundeld in Drie essays over experimentele poëzie (Amsterdam 1953).
54
Bertus Aafjes, ‘De God van Kloos is dood. S.S. de poëzie binnen gemarcheerd?’, in: Elseviers Weekblad, 13 juni 1953.
55
Brief van Aafjes aan C.J.E. Dinaux, 3 maart 1955.